Słownik pojęć zdrowia psychicznego

Centrum Zdrowia Psychicznego

Centrum Zdrowia Psychicznego (CZP) to placówka środowiskowej opieki psychiatrycznej dla dorosłych, odpowiedzialna za mieszkańców określonego rejonu. Pomoc uzyskuje się bez skierowania przez punkt zgłoszeniowo-koordynacyjny, a w sytuacji pilnej w ciągu 72 godzin.

Poradnia zdrowia psychicznego

Poradnia zdrowia psychicznego (PZP) to placówka ambulatoryjnej opieki psychiatrycznej, najczęściej finansowana przez NFZ, w której przyjmują psychiatra, psycholog i psychoterapeuta. Leczy się w niej zaburzenia psychiczne bez konieczności pobytu w szpitalu.

Regulacja emocji

Regulacja emocji to zdolność do rozpoznawania, rozumienia i wpływania na to, jakie emocje przeżywamy, jak silnie i jak długo oraz jak je wyrażamy. Trudności w regulacji emocji występują m.in. w zaburzeniu osobowości borderline, po traumie i w uzależnieniach.

Terapeuta

Terapeuta (psychoterapeuta) to specjalista prowadzący psychoterapię, po ukończeniu wieloletniego, certyfikowanego szkolenia w wybranym nurcie terapeutycznym. To odrębny zawód od psychologa i psychiatry, choć wymagania bazowe często się pokrywają.

Anhedonia

Anhedonia to utrata lub wyraźne osłabienie zdolności do odczuwania przyjemności i zainteresowania czynnościami, które wcześniej sprawiały radość. Jest jednym z głównych objawów depresji, a występuje też m.in. w schizofrenii i po odstawieniu substancji.

Borderline

Borderline (zaburzenie osobowości z pogranicza, BPD) to zaburzenie osobowości charakteryzujące się niestabilnością emocji, obrazu siebie i relacji z innymi oraz impulsywnością. W ICD-10 opisane jako osobowość chwiejna emocjonalnie typu borderline (F60.31).

Depresja

Depresja (zaburzenie depresyjne) to zaburzenie nastroju charakteryzujące się utrzymującym się obniżonym nastrojem, utratą zainteresowań i zdolności do odczuwania przyjemności oraz obniżoną energią, trwające co najmniej dwa tygodnie.

Dystymia

Dystymia (przetrwałe zaburzenie depresyjne) to przewlekła, łagodniejsza niż epizod dużej depresji, ale długotrwała forma obniżonego nastroju, utrzymująca się przez co najmniej dwa lata.

Flashback

Flashback to nagłe, mimowolne i bardzo żywe ponowne przeżywanie traumatycznego wydarzenia, tak jakby działo się ono teraz — z obrazami, dźwiękami, emocjami i reakcjami ciała. Jest jednym z charakterystycznych objawów PTSD.

Fobia

Fobia to intensywny, nieproporcjonalny do rzeczywistego zagrożenia lęk przed konkretnym obiektem lub sytuacją (np. wysokością, pająkami, przestrzenią zamkniętą), prowadzący do unikania i znacznego dyskomfortu.

Lęk

Lęk to naturalna reakcja emocjonalna na zagrożenie, która staje się zaburzeniem, gdy pojawia się nadmiernie, bez wyraźnej przyczyny i utrudnia codzienne funkcjonowanie — jak w zaburzeniu lękowym uogólnionym (GAD).

Mania

Mania to epizod choroby afektywnej dwubiegunowej charakteryzujący się nadmiernie podwyższonym nastrojem, wzmożoną energią, przyspieszonym myśleniem i mową oraz zmniejszoną potrzebą snu, trwający co najmniej tydzień.

Napad paniki

Napad paniki to nagły epizod bardzo silnego lęku lub dyskomfortu, który osiąga szczyt w ciągu kilku minut i towarzyszą mu objawy fizyczne, takie jak kołatanie serca, duszność, drżenie czy lęk przed śmiercią lub utratą kontroli.

Natręctwa

Natręctwa to uporczywe, niechciane myśli, wyobrażenia lub impulsy (obsesje) oraz powtarzane czynności lub rytuały (kompulsje), które osoba odczuwa jako przykre i nadmierne, ale nie potrafi im się oprzeć. Są osiowym objawem zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD).

Nerwica

Nerwica to potoczne, historyczne określenie zaburzeń lękowych i związanych ze stresem — we współczesnej klasyfikacji DSM-5 i ICD-11 termin ten został zastąpiony bardziej precyzyjnymi kategoriami, np. zaburzeniem lękowym uogólnionym czy zaburzeniem obsesyjno-kompulsyjnym.

Omamy

Omamy (halucynacje) to zaburzenia spostrzegania polegające na odbieraniu bodźców, które w rzeczywistości nie istnieją — np. słyszeniu głosów lub widzeniu postaci — przy przekonaniu o ich realności. Są jednym z typowych objawów psychozy.

Psychoza

Psychoza to stan, w którym dochodzi do zaburzenia kontaktu z rzeczywistością — obejmujący urojenia, omamy (np. słuchowe) oraz zdezorganizowane myślenie. Może wystąpić m.in. w przebiegu schizofrenii, choroby afektywnej dwubiegunowej lub epizodycznie.

PTSD

PTSD (zespół stresu pourazowego) to zaburzenie, które może rozwinąć się po doświadczeniu traumatycznego wydarzenia — objawia się m.in. natrętnymi wspomnieniami, unikaniem, nadmierną czujnością i zaburzeniami snu.

Rezonerstwo

Rezonerstwo to formalne zaburzenie myślenia polegające na jałowym, pozornie głębokim filozofowaniu — wypowiedź jest długa i abstrakcyjna, ale niesie mało treści i nie odpowiada na zadane pytanie. Występuje m.in. w schizofrenii.

Urojenia

Urojenia to fałszywe, niezgodne z rzeczywistością przekonania, utrzymywane z pełnym przekonaniem mimo oczywistych dowodów przeciwnych i niewynikające z kontekstu kulturowego czy religijnego danej osoby. Są zaburzeniem treści myślenia i typowym objawem psychozy.

Abstynencja

Abstynencja to całkowite powstrzymywanie się od używania substancji psychoaktywnej (np. alkoholu, narkotyków) lub od zachowania nałogowego. W leczeniu uzależnienia jest zwykle podstawowym celem terapii i warunkiem trwałego zdrowienia.

DDA

DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików) to określenie dorosłych osób wychowanych w rodzinie z problemem alkoholowym, u których doświadczenia z dzieciństwa przekładają się na trudności emocjonalne i w relacjach. Nie jest to diagnoza medyczna w ICD ani DSM.

Nawrót

Nawrót to powrót objawów choroby po okresie poprawy lub remisji — w uzależnieniu oznacza powrót do używania substancji lub zachowania nałogowego po okresie abstynencji, a w zaburzeniach psychicznych ponowne pojawienie się np. epizodu depresji lub psychozy.

Tolerancja

Tolerancja to stan, w którym organizm przyzwyczaja się do substancji psychoaktywnej, przez co do uzyskania tego samego efektu potrzebne są coraz większe dawki, a dotychczasowa dawka działa słabiej. Jest jednym z kryteriów zespołu uzależnienia w ICD-10.

Uzależnienie

Uzależnienie to przewlekłe zaburzenie charakteryzujące się utratą kontroli nad używaniem substancji (np. alkoholu, narkotyków) lub wykonywaniem czynności (np. hazard), pomimo negatywnych konsekwencji zdrowotnych i społecznych.

Współuzależnienie

Współuzależnienie to utrwalony sposób funkcjonowania bliskich osoby uzależnionej, w którym ich życie podporządkowuje się nałogowi partnera lub członka rodziny — kosztem własnych potrzeb, zdrowia i granic. Nie jest odrębną jednostką chorobową w ICD.

CBT (terapia poznawczo-behawioralna)

CBT (Cognitive Behavioral Therapy) to nurt psychoterapii skupiony na identyfikowaniu i zmianie niekorzystnych wzorców myślenia oraz zachowania. Ma jedno z najlepiej udokumentowanych naukowo zastosowań w leczeniu depresji, zaburzeń lękowych i PTSD.

Farmakoterapia

Farmakoterapia to leczenie zaburzeń psychicznych za pomocą leków psychotropowych, takich jak leki przeciwdepresyjne, przeciwpsychotyczne, normotymiczne czy przeciwlękowe. Zleca ją i prowadzi lekarz, najczęściej psychiatra.

Neuroleptyki

Neuroleptyki (leki przeciwpsychotyczne) to leki stosowane głównie w leczeniu schizofrenii i innych psychoz oraz manii. Działają przede wszystkim przez wpływ na receptory dopaminowe, łagodząc m.in. urojenia i omamy.

Psychoedukacja

Psychoedukacja to ustrukturyzowane przekazywanie pacjentowi i jego bliskim wiedzy o chorobie, jej objawach, leczeniu i sposobach zapobiegania nawrotom. Jest stałym elementem leczenia wielu zaburzeń psychicznych i uzależnień.

Psychoterapia

Psychoterapia to metoda leczenia zaburzeń psychicznych i wsparcia w trudnościach emocjonalnych oparta na rozmowie i relacji terapeutycznej między pacjentem a wykwalifikowanym psychoterapeutą. Istnieje wiele nurtów, m.in. poznawczo-behawioralny, psychodynamiczny i systemowy.

SSRI

SSRI (selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny) to najczęściej stosowana grupa leków przeciwdepresyjnych. Zwiększają dostępność serotoniny w synapsach i są lekami pierwszego wyboru w depresji, zaburzeniach lękowych i OCD.

Superwizja

Superwizja to regularna, ustrukturyzowana konsultacja pracy terapeuty z bardziej doświadczonym superwizorem, mająca na celu podnoszenie jakości i bezpieczeństwa prowadzonej terapii. Certyfikowani psychoterapeuci mają obowiązek stałej superwizji.

Kryzys psychiczny

Kryzys psychiczny to stan nagłego, nasilonego cierpienia psychicznego, w którym dotychczasowe sposoby radzenia sobie przestają wystarczać — może obejmować myśli samobójcze i wymaga szybkiej reakcji, np. kontaktu z telefonem zaufania (116 123) lub SOR.

Orzeczenie o niepełnosprawności

Orzeczenie o niepełnosprawności to dokument wydawany przez zespół orzekający, potwierdzający ograniczenia w funkcjonowaniu wynikające ze stanu zdrowia psychicznego, uprawniający m.in. do ulg, świadczeń i dostosowań w pracy lub szkole.